Susza, gwałtowne opady i lokalne podtopienia uruchamiają kilka powiązanych ze sobą obszarów działania gminy. Znaczenie mają nie tylko przepisy o ochronie przeciwpowodziowej, lecz także regulacje dotyczące zarządzania kryzysowego, ochrony ludności oraz zbiorowego zaopatrzenia w wodę.

Zakres odpowiedzialności gminy nie jest jednak nieograniczony. Sam fakt, że do zalania doszło na jej terenie, nie przesądza jeszcze, że to gmina odpowiada za powstałą szkodę. Konieczne jest każdorazowe ustalenie, jaki podmiot był właściwy w danej sprawie, kto zarządzał określoną infrastrukturą oraz czy doszło do niewykonania konkretnego obowiązku przewidzianego prawem.

Ochrona przeciwpowodziowa i zaopatrzenie w wodę jako zadania własne gminy

Podstawowe znaczenie ma art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym. Do zadań własnych gminy należą między innymi sprawy gospodarki wodnej, wodociągów i zaopatrzenia w wodę oraz porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli.

W art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy ustawodawca wymienia ochronę przeciwpożarową i przeciwpowodziową, w tym wyposażenie oraz utrzymanie gminnego magazynu przeciwpowodziowego. Oznacza to, że przygotowanie gminy na wystąpienie powodzi lub podtopień nie może ograniczać się wyłącznie do doraźnej reakcji po zdarzeniu.

Uznanie określonego rodzaju spraw za zadanie własne gminy nie oznacza jednak, że gmina przejmuje odpowiedzialność za wszystkie cieki, urządzenia wodne, wały, przepusty, rowy i systemy odwodnienia znajdujące się w jej granicach. Właściwość należy ustalać na podstawie przepisów szczególnych, tytułu prawnego do infrastruktury oraz zakresu zadań jej właściciela albo zarządcy.

Wójt jako organ zarządzania kryzysowego

Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy o zarządzaniu kryzysowym organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na terenie gminy jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta.

Do jego zadań należy przede wszystkim kierowanie monitorowaniem, planowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń na terenie gminy. Zadania te wykonuje przy pomocy właściwej komórki organizacyjnej urzędu.

Zarządzanie kryzysowe nie rozpoczyna się więc dopiero po wystąpieniu nawalnego deszczu, zalaniu nieruchomości albo ograniczeniu dostaw wody. Obejmuje również wcześniejsze rozpoznanie zagrożeń, przygotowanie procedur, określenie podmiotów odpowiedzialnych za poszczególne działania oraz ustalenie zasad wymiany informacji.

Na podstawie art. 20 ustawy wójt zapewnia ponadto całodobowe alarmowanie członków gminnego zespołu zarządzania kryzysowego, a w sytuacji kryzysowej – całodobowy dyżur służący przepływowi informacji i dokumentowaniu prowadzonych czynności. Do jego zadań należy także współdziałanie z centrami zarządzania kryzysowego innych organów, nadzór nad systemami wykrywania i alarmowania oraz współpraca z podmiotami prowadzącymi działania ratownicze.

Gminny zespół zarządzania kryzysowego

Organem pomocniczym wójta jest gminny zespół zarządzania kryzysowego. Zespół powołuje wójt, określając jego skład, organizację, siedzibę i tryb pracy. Pracami zespołu kieruje organ wykonawczy gminy.

W skład zespołu mogą wejść między innymi pracownicy urzędu i gminnych jednostek organizacyjnych, pracownicy służb, inspekcji i straży, przedstawiciele społecznych organizacji ratowniczych, a także inne osoby zaproszone przez wójta.

W przypadku zagrożeń związanych z suszą lub intensywnymi opadami uzasadniony jest udział w pracach zespołu podmiotów dysponujących rzeczywistymi informacjami i środkami potrzebnymi do działania. W zależności od lokalnych warunków mogą to być przedstawiciele przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego, jednostek OSP, zarządców dróg, jednostek odpowiedzialnych za kanalizację deszczową czy pomoc społeczną.

Nie oznacza to, że ustawa narzuca każdej gminie identyczny skład zespołu. Powinien on odpowiadać strukturze gminy oraz rodzajom zagrożeń występujących na jej obszarze.

Plan operacyjny ochrony przed powodzią

Niezależnie od regulacji dotyczących zarządzania kryzysowego art. 31a ustawy o samorządzie gminnym nakłada na wójta obowiązek opracowania planu operacyjnego ochrony przed powodzią. Wójt ogłasza również i odwołuje pogotowie oraz alarm przeciwpowodziowy.

Jeżeli bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia ludzi lub mienia nie można usunąć w inny sposób, art. 31b ust. 1 ustawy pozwala wójtowi zarządzić ewakuację z obszarów bezpośrednio zagrożonych. Jest to uprawnienie stosowane w sytuacji rzeczywistego i bezpośredniego zagrożenia, a nie automatyczny skutek każdego lokalnego podtopienia.

Plan operacyjny ochrony przed powodzią powinien pozostawać spójny z dokumentami z zakresu zarządzania kryzysowego. Musi także odpowiadać rzeczywistym warunkom lokalnym – w szczególności rozmieszczeniu terenów zagrożonych, doświadczeniom z wcześniejszych zdarzeń oraz dostępnym siłom i środkom.

Nowe plany zarządzania kryzysowego

Od 4 lipca 2026 r. obowiązuje nowelizacja ustawy o zarządzaniu kryzysowym, która wprowadziła podział planowania na:

– plany zarządzania ryzykiem,
– plany reagowania kryzysowego.

Ustawa zmieniająca została ogłoszona 19 czerwca 2026 r. i weszła w życie po upływie 14 dni od ogłoszenia.

Wójt opracowuje gminny plan zarządzania ryzykiem, a następnie przekazuje jego projekt właściwemu staroście do zatwierdzenia. Plan ma obejmować między innymi cele strategiczne i działania służące ograniczeniu ryzyka wystąpienia zidentyfikowanych zagrożeń, z uwzględnieniem ich wymiaru organizacyjnego, technicznego i finansowego.

Wójt opracowuje również gminny plan reagowania kryzysowego. Plan ten ma określać sposób działania w przypadku wystąpienia zagrożenia, zadania podmiotów uczestniczących w reagowaniu oraz przedsięwzięcia służące ograniczeniu skutków zakłócenia funkcjonowania infrastruktury krytycznej dla mieszkańców gminy. Projekt planu także podlega zatwierdzeniu przez starostę. Plany zarządzania kryzysowego mają być aktualizowane w cyklu nie dłuższym niż trzy lata.

Nie oznacza to jednak, że od 4 lipca 2026 r. każda gmina ma niezależny, natychmiast biegnący termin trzech miesięcy na przygotowanie nowych dokumentów.

Pierwsze gminne plany zarządzania ryzykiem mają zostać zatwierdzone w terminie trzech miesięcy od pierwszego zatwierdzenia właściwego powiatowego planu zarządzania ryzykiem. Analogicznie pierwsze gminne plany reagowania kryzysowego mają zostać zatwierdzone w terminie trzech miesięcy od pierwszego zatwierdzenia właściwego powiatowego planu reagowania kryzysowego. Terminy mają zatem charakter kaskadowy.

Dotychczasowe plany zarządzania kryzysowego pozostają w mocy do czasu zatwierdzenia nowych dokumentów i mogą być w tym okresie aktualizowane. Gminy nie pozostają więc bez obowiązujących planów, ale powinny już przygotowywać się do dostosowania systemu planowania do nowych przepisów.

Susza, ograniczenie wydajności ujęć, awaria wodociągu, nawalne opady i lokalne podtopienia powinny zostać uwzględnione w planowaniu w takim zakresie, w jakim zostały zidentyfikowane jako realne zagrożenia dla konkretnej gminy.

Obowiązki wynikające z ustawy o ochronie ludności

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej powierza wójtowi kierowanie i koordynowanie na obszarze gminy realizacji zadań ochrony ludności, organizowanie współpracy pomiędzy właściwymi podmiotami oraz tworzenie i utrzymywanie zasobów i infrastruktury niezbędnych do realizacji tych zadań, w tym do zaopatrzenia ludności w wodę.

Do zadań wójta należą również:

– powiadamianie, ostrzeganie i alarmowanie ludności o zagrożeniach,
– utrzymywanie gotowości gminnych elementów systemów wykrywania i alarmowania,
– ewidencjonowanie podmiotów i zasobów ochrony ludności,
– udzielanie pomocy doraźnej przy pomocy podmiotów ochrony ludności,
– sporządzanie co dwa lata informacji o stanie przygotowań gminy do realizacji zadań ochrony ludności i przedstawianie jej radzie gminy.

Istotne znaczenie ma art. 33 tej ustawy. Terytorialne organy ochrony ludności tworzą i utrzymują zasoby obejmujące między innymi zapasy wody oraz środki do jej magazynowania, transportu i uzdatniania.

Wójt ma zapewnić zasoby niezbędne do wykonywania przez co najmniej trzy dni trwania zagrożenia zadań dotyczących między innymi dostępu do wody i żywności, wsparcia działań ratowniczych, ostrzegania ludności, bezpieczeństwa i łączności.

Nie oznacza to, że każda gmina musi kupić i przechowywać identyczną liczbę zbiorników, cystern, pomp czy agregatów. Obowiązek może być wykonywany przez zapewnienie dostępu do zasobów, utrzymywanie własnych magazynów – w tym magazynu przeciwpowodziowego – albo zawieranie umów pozwalających na pozyskanie niezbędnych środków w razie zagrożenia.

Zakres zasobów powinien być powiązany z analizą lokalnych zagrożeń i przyjętymi scenariuszami reagowania.

Susza a zapewnienie mieszkańcom wody

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków zbiorowe zaopatrzenie w wodę jest zadaniem własnym gminy.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie czynności związane z dostarczaniem wody wykonuje bezpośrednio urząd gminy. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne ma obowiązek zapewnić zdolność posiadanych urządzeń do realizacji dostaw, dostarczać wodę w wymaganej ilości i pod odpowiednim ciśnieniem, w sposób ciągły i niezawodny oraz zapewnić jej należytą jakość.

Gmina odpowiada zatem za prawidłowe zorganizowanie wykonywania zadania publicznego, natomiast przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne ponosi określone ustawowo obowiązki związane z eksploatacją systemu i świadczeniem usług.

W kontekście długotrwałej suszy zasadne jest sprawdzenie, czy w dokumentach gminy i przedsiębiorstwa uwzględniono możliwość ograniczenia wydajności ujęć, awarii urządzeń, przerw w zasilaniu oraz konieczności uruchomienia zastępczych sposobów dostarczania wody.

Ustawa o ochronie ludności wymaga ponadto, aby w planach zarządzania kryzysowego uwzględniano wykazy zapasowych ujęć wody lub sposoby jej dostarczania w razie uszkodzenia wodociągu.

Gmina a Wody Polskie

Art. 163 ust. 1 Prawa wodnego stanowi, że ochrona przed powodzią jest zadaniem Wód Polskich oraz organów administracji rządowej i samorządowej. Przepis ten nie oznacza jednak wspólnej i jednakowej odpowiedzialności wszystkich tych podmiotów za każde zdarzenie.

Wody Polskie zapewniają, w zakresie swojej właściwości, ochronę ludności i mienia przed powodzią wywołaną przez wskazane w ustawie wody publiczne stanowiące własność Skarbu Państwa. Jednostki samorządu terytorialnego realizują takie zadania w zakresie swojej właściwości, a w przypadku określonych wód Skarbu Państwa – jeżeli zawarto właściwe porozumienie z Wodami Polskimi.

Nie można więc przyjąć, że samo położenie cieku lub urządzenia na terenie gminy przesądza o jej właściwości. Konieczne jest ustalenie:

– rodzaju i statusu prawnego wody albo urządzenia,
– właściciela i podmiotu wykonującego prawa właścicielskie,
– zarządcy infrastruktury,
– zakresu obowiązków wynikających z przepisów szczególnych,
– treści ewentualnych porozumień.

Podobnie w przypadku zalania spowodowanego niedrożnym przepustem, rowem przydrożnym lub kanalizacją deszczową konieczne jest ustalenie, do kogo należy dany element infrastruktury i kto odpowiada za jego utrzymanie.

Czy gmina odpowiada za każdą szkodę powstałą po ulewie?

Samo wystąpienie szkody na terenie gminy nie powoduje automatycznie powstania obowiązku odszkodowawczego po jej stronie.

W przypadku odpowiedzialności związanej z wykonywaniem władzy publicznej podstawowe znaczenie ma art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego. Przewiduje on odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej.

Konieczne jest więc ustalenie konkretnego obowiązku spoczywającego na gminie i wykazanie, że został on wykonany niezgodnie z prawem albo nie został wykonany. Niezbędne pozostaje również wykazanie normalnego związku przyczynowego pomiędzy takim działaniem lub zaniechaniem a powstałą szkodą, zgodnie z art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce ocena odpowiedzialności wymaga zatem odpowiedzi między innymi na pytania:

– co było bezpośrednią przyczyną zalania,
– kto odpowiadał za stan określonej infrastruktury,
– czy gmina posiadała informację o realnym zagrożeniu,
– czy ciążył na niej obowiązek podjęcia konkretnych działań,
– czy wymagane procedury zostały uruchomione,
– czy brak działania pozostawał w związku ze szkodą.

Każda taka sprawa wymaga odrębnej analizy. Nie można ani automatycznie przypisywać odpowiedzialności gminie, ani z góry jej wykluczać.

Co obecnie powinna zweryfikować gmina?

Z punktu widzenia prawnego zasadne jest sprawdzenie przede wszystkim:

– aktualności planu operacyjnego ochrony przed powodzią,
– obowiązującego gminnego planu zarządzania kryzysowego,
– przygotowania gminy do wdrożenia planu zarządzania ryzykiem i planu reagowania kryzysowego po uruchomieniu terminów wynikających z planów powiatowych,
– zarządzenia powołującego gminny zespół zarządzania kryzysowego oraz jego aktualnego składu i zasad pracy,
– sposobu zapewnienia całodobowego alarmowania członków zespołu,
– wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
– sposobu zapewnienia zasobów ochrony ludności na co najmniej trzy dni zagrożenia,
– procedur powiadamiania, ostrzegania i alarmowania mieszkańców,
– zasad współdziałania z powiatem, Wodami Polskimi, Państwową Strażą Pożarną, jednostkami OSP, zarządcami dróg i przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym,
– procedur awaryjnego zapewnienia wody mieszkańcom.

Nie wszystkie wskazane elementy muszą być realizowane przy użyciu własnych zasobów gminy. W wielu przypadkach przepisy dopuszczają współdziałanie z innymi podmiotami oraz zawieranie umów i porozumień. Istotne jest jednak, aby sposób realizacji zadań był jednoznacznie ustalony, wykonalny i zgodny z obowiązującymi planami.

Podsumowanie

Susza, nawalne opady i lokalne podtopienia wymagają od gminy działania w ramach kilku powiązanych reżimów prawnych. Podstawowe znaczenie mają przepisy o zadaniach własnych gminy, zarządzaniu kryzysowym, ochronie ludności, ochronie przeciwpowodziowej oraz zbiorowym zaopatrzeniu w wodę.

Centralną rolę pełni wójt jako organ zarządzania kryzysowego i organ ochrony ludności na obszarze gminy. W realizacji zadań wspierają go właściwa komórka urzędu, gminny zespół zarządzania kryzysowego, jednostki organizacyjne oraz podmioty współdziałające.

Nie oznacza to jednak odpowiedzialności gminy za każdy ciek, każde urządzenie wodne i każdą szkodę spowodowaną intensywnym opadem. O zakresie odpowiedzialności rozstrzygają konkretne przepisy kompetencyjne, tytuł prawny do infrastruktury, treść zawartych porozumień oraz ustalenie, czy niewykonanie obowiązku pozostawało w związku z powstałą szkodą.

Kancelaria świadczy pomoc prawną jednostkom samorządu terytorialnego w zakresie zarządzania kryzysowego, ochrony ludności, gospodarki wodnej oraz oceny odpowiedzialności związanej ze skutkami powodzi i lokalnych podtopień.

Stan prawny: 22 lipca 2026 r.

dodano: 04.08.2026 r.